با نگاهی گذار بر جریان مسلط بر معماری در دنیای غرب و ایران، فهرستی از نام ها و ستاره‎های معماری دیده می‎شود که بیشتر آنان مردانی هستند که گوی رقابت را از همکاران زن خود ربوده و عرصه را از آن خود کرده‎اند. مردانی که خطوط و مرزهای معماری را ترسیم کرده و به آنچه که فضا و مکان یا شهر نامیده می‎شود شکل‎داده‎اند. اگر تا به امروز حضور کمرنگ زنان با دلایلی همچون محدودیت‎‎های تحصیلی و فرصت های شغلی به شدت نابرابر توجیه می‎شد، اکنون و با توجه به حضور چشم‎گیر زنان در مدارس معماری و تغییرات اجتماعی بارز در عرصه های جهانی، چه دلیلی برای این وضعیت وجود دارد؟ چه موانعی برای نفوذ زنان به هرم بالای تاثیرگذاری در معماری وجود دارد؟ سنت‎ها و آنچه که تاریخ جامعه و فرهنگ ساخته است به چه شکل موجب تاثیرگذاری می‎شود؟ مهم تر از همه، چرا شناخت عموم مردم از قدرت خلاقانه‎ی زنان در هنر و معماری این چنین کم است؟ زنان پس از اتمام تحصیل به کجا می‎روند؟

مطالعات‎ جنسیت به عنوان مبحثی میان رشته‎ای و نسبتا جدید، با بهره‎مندی از ابزارهای فضایی، نقش معماری را در تولید و بازتولید مناسبات ناشی از جسم انسان و جنسیت بررسی می‎کند و دلایل و زمینه های پیدایش تبعیض‎های جنسیتی را به صورت علمی مورد بررسی قرار می‎دهد. یکی از اصلی ترین گرایشات این رشته، بررسی تفاوت‎های میان دو جنس در نتیجه ی تاثیرپذیری از مولفه های اجتماعی و فرهنگی است و به این اعتبار، جنسیت به عنوان ساختاری اجتماعی فرهنگی شناخته می‎شود که کارکردی فراتر از مفهوم صرفا زیست شناختی آن دارد.

اگر در میان مطالعات انجام شده در این حوزه‎ی شناختی، بررسی هرچند گذرایی انجام دهیم، میتوان نمونه‎های بسیاری را در تاریخ معماری یافت که در آن‎ها از ابعاد بصری و فضایی معماری به عنوان ابزاری برای اعمال سلطه بر زنان استفاده‎ شده‎است. مواردی از کلاس‎های درس گرفته تا خانه‎های شخصی، بناهای مذهبی، بیمارستان‎ها، بناهای نظامی و یا سرویس‎های بهداشتی که در آن‎ها ورود گروه اجتماعی خاص -در اینجا زنان- منع‎ شده‎است. تمامی این مثال‎ها موید آنند که چگونه معماری می‎تواند در تحکیم و تقویت تصورات اجتماعی و الگوهای رفتاری نقش به‎سزایی ایفا کند. حال با یادآوری آنچه که لوفور در "تئوری تولید فضا" بدان اشاره می‎کند، -همه‎ چیز در جامعه ذاتا ماهیت فضایی دارد و کل فضای اجتماعی از بدن انسان‎ها نشات می‎گیرد.- می‎توان گفت مرزهای میان اشیا و خویشتن به یکدیگر مشروط هستند. بدین معنی که هم فضا و هم اجتماع، در ساختن مرزهای خویشتن مشارکت می‎کنند؛ اما "خویشتن" خود را بر پایه‎ی اجتماع و فضا طرح‎ریزی می‎کند. خویشتن در اینجا به عنوان حقیقت تجربه شده‎ی انسان‎ها و ارتباطش با ساختارهای فضایی معمارانه معنا می‎شود. با این اصل، تاکیدی دیگر بر گفته‎ی فوکو در مراقبت و تنبیه مبنی بر اهمیت بدن و ماهیت ابزارگونه‎ی آن در ایجاد محدودیت ها و نظم های ساختاری می‎شود.

بوردیو نیز به عنوان یکی دیگر از نظریه‎پردازان موثر این حوزه، در مجموعه مطالعاتی با اشاره به عادت‎واره‎ها آن‎ها را عاملی موثر در تعریف نقش‎های جنسیتی می‎داند و معتقد است که این مفهوم بیشتر از هر عامل دیگری در ایجاد نقش‎های مختلف از طریق فرهنگ جسمانی فضا تاثیرگذار است. بر اساس عادت‎واره‎های فردی، فعالیت‎های عاملانه‎ی هر فرد، یا به تعبیر بوردیو "هر یک از بازیگران اجتماعی"، باعث تقویت نظام سلسله مراتبیِ نهاد براساس سن و جنس می‎شود. براساس این فرایند و با نگاهی بر چهارچوب فضای مردانه‎ی حاکم بر دنیای هنر، زنان با پیروی از عادت‎واره‎های خود دوباره آن روابط ساختاری که موجب سلطه ی مردان بر آنان می‎شود را بازتولید می‎کنند. گردابی بی‎پایان که به راحتی پایان نمی‎یابد. از نگاهی دیگر، در میدان هنر نیز می‎توان با عواملی تاثیرگذار مواجه شد. برای مثال با در نظر گرفتن اینکه در گذشته بنا بر شرایط مقتضی تاریخ، تنها شاهکارهای هنری مردانه را شاهد بودیم، و با در نظر داشتن اینکه در دنیای هنر امروز یک شاهکار هنری در اشاره به شاهکارهای دیگر تعریف می‎شود و بخشی از اعتبار یک هنرمند و اثر هنری به واسطه‎ی ارجاعات آن به آثار هنرمندان دیگر تعریف‎شده‎است، می‎بینیم که چگونه آثار هنری بر پایه‎ی تولید دوباره‎ی ارزش‎های مردانه ساخته می‎شوند و زنان در هیچ الگویی بازسازی نمی‎شوند.

اتفاقی مشابه در آموزش معماری نیز در حال رخ دادن است. درِ آموزش معماری و شاخه‎های متعدد دیگر هنر و مهندسی سال‎ها به روی زنان بسته‎بوده‎است. حتی در باوهاوس، مدرسه‎ای نوگرا در جامعه‎ای مدرن که رهبران آن خود را پیشتازان نوشتن برگی جدید در تاریخ معماری و هنر می‎دانستند، زنان تنها مجاز به تحصیل در رشته هایی محدود مانند نساجی یا سفالگری بودند. نخستین فارغ‎التحصیلان معماری زن به طور رسمی از سال‎های 1880 به بعد دیده‎شدند و در کشورهایی مانند آلمان، زنان تا قبل از 1909 قادر به دریافت دیپلم معماری نبودند. زنانی که حتی تا به امروز با تاثیر از آموزش‎های معماری با مدرسانی عمدتا مرد و با در نظر گرفتن شیوه‎ها و استانداردهای طراحی مرسوم که تا به این‎ جای تاریخ معماری با خط‎کشی مردانه ترسیم شده‎اند، همواره در حال تکرار الگو های فکری و فرایند هایی هستند که مردان تجربه کرده و ساخته‎اند. در این میان مدرسان بدون توجه به تفاوت‎ها و قابلیت‎های متفاوت مردان و زنان در درک فضا و ایجاد ساختار های فضامند، معماری و امکانات آن را در چهارچوبی آشنا برای خود تکرار می‎کنند و بر امکان‎های متفاوتی که می‎توانست وجود داشته باشد مقتدرانه و با دستی باز خط می‎کشند.

اما به واقع جایگاه زنان در تاریخ هنر و یا تاریخ تئوری معماری کجاست؟ اگر به تاریخ هنر و مستندات آن نگاهی بیاندازیم میتوان مشکل اصلی را در سنت بدوی آن و شیوه ی روایتش از تاریخ هنر مشاهده کرد. با بررسی هنر رنسانس ایتالیایی به عنوان مقطعی قدرتمند با بازی های زبانی و بصری آشکار، می‎توان آن را عنصری بسیار تعیین کننده در شیوه ی روایت غرب از تاریخ هنر دانست. مبنایی که در آن تنها به ارزش‎های مردانه بها داده می‎شود. همانند انسان‎نگاری در دوره‎ی رنسانس که تنها به پیکرهای مردانه توجه‎داشت. -هرچند این توجه به بدن مردان نه تنها در عصر رنسانس بلکه در دوران حاکمیت عملکردگرایی مدرن نیز به واسطه‎ی افرادی مانند نوییفرت و لوکوربوزیه تشدید شده‎است.- با دلایلی این چنینی تا به امروز نمونه‎های انگشت‎شماری از زنان هنرمند وارد حافظه‎ی تاریخ هنر شده‎اند و بسیاری از آن‎ها مورد غفلت بوده‎اند. در 1991 جایزه‎ی معماری پریتزکر به رابرت ونتوری اعطا شد. در حالی که او و همسرش دنیس اسکات براون سهم برابری در تولید و نگاشتن تئوری معماری داشته‎اند. به ویژه در نگارش کتاب از لاس وگاس بیاموزیم -متنی کلاسیک در معماری- که نوشته‎ای مشترک است اما تنها از ونتوری به عنوان نگارنده‎ی آن یاد می‎شود.

فارغ از تاریخ تئوری معماری، در عرصه‎ی ساختمان‎سازی و تاریخ آن نیز تعارضات جنسیتی بارزی مشاهده می‎شود. با توجه به اینکه در گذشته تاریخ‎نگاران هنرهای تجسمی و معماری، الگوهای نقش جنسی خود را در ارزش‎گذاری آثار هنری یا معماری دخالت می‎دادند و آثار و مشارکت زنان را بی اعتبار می‎کردند، این اعتقاد وجود داشت که زنان متفاوت یا ضعیف‎تر از مردان ساختمان می‎سازند. دیدگاهی که امروزه وجود ندارد. هرچند، برخی نویسندگان زن معتقدند دلیل شباهت آثار مردان و زنان این است که زنان، معیارهای مردانه را گرفته‎اند و سهم ویژه‎ی خود در کمک به معماری را فراموش کرده‎اند. از نگاهی دیگر اما اگر معماری را مانند هنرکالایی فرهنگی بدانیم، در آن صورت میان معماری مردان و زنان تفاوت‎هایی وجود دارد. چراکه جنسیت‎ها در جایگاه‎های اجتماعی متفاوتی قرار دارد. هرچند، این تفاوت گذاری از جنسیت نیز فراتر میرود و به یک اندازه به مباحثی مانند نژاد، طبقه یا دیگر سویه‎های اجتماعی نیز گریز میزند. به هر صورت اگر ابعاد هنری یا فرهنگی معماری را نادیده بگیریم و تنها به کالبد فیزیکی ساختمان‎ها توجه کنیم، تا به حال تفاوتی اساسی میان معماری مردان و زنان دیده‎نشده‎است. در نتیجه وقتی زنان می‎توانند ساختمان‎هایی مشابه مردان بسازند، طرد آن‎ها از حرفه‎ی معماری به دلیل کیفیت معمارانه‎ی محصول کارشان نیست. بلکه به احتمال زیاد عوامل اجتماعی مربوط می‎شود. شاید تاریخ معماری در آینده بتواند با تقویت پژوهش بر هنرمندان زن و افزودن دستاوردهای آنان تکمیل شود. اتفاقی که به صورتی مشابه در تاریخ نقاشی تکرار شده است.

از سویی دیگر اما اگر به ذات ابزارگونه‎ی معماری گریز بزنیم، عوامل تاثیرگذار متفاوتی مانند نظریات فروید یا لاکان را بررسی کنیم و خوانش‎های تبارشناسانه‎ی متعددی از معماری زن‎سالار و فضاهای جنسیتی انجام دهیم، می‎توان خطی مشخص از آنچه که تاریخ معماری برای زنان و زنان برای تاریخ معماری ساخته‎اند ترسیم کرد. هرچند در نهایت به این نتیجه می‎رسیم که نمیتوان به قوانینی کلی رسید که بگویند معماری چگونه نقش‎های جنسیتی یا هویت را تعریف می‎کند. برای آینده نیز نمیتوان راهکاری که تضمین کننده‎ی برابری جنسیت در معماری باشد یافت اما می‎توان به دو الگو رسید که شکل دهنده‎ی رایج‎ترین و تاثیرگذارترین شیوه‎های ایجاد شکاف‎های جنسیتی و کنترل اجتماعی به واسطه‎ی معماری‎اند. نخست جداسازی فیزیکی افراد و گروه‎ها، که برقراری ارتباط یا انجام کارهای متداول را مختل یا متوقف می‎کند؛ سپس نظارت‎های عمدتا دیداری که روابط قدرت را میان افراد و گروه‎ها تحت‎تاثیر قرار می‎دهد. با چنین راهکارهایی می‎توان معماری را در خلق فضاهایی فیزیکی به کار گرفت که تمایز های اجتماعی میان جنسیت ها، نژاد ها و یا طبقات مختلف جامعه را تثبیت می‎کنند و حتی به آن دامن می‎زنند. نظارت دیداری با مفهوم حریم‎خصوصی پیوندی جدانشدنی دارد. حریم‎خصوصی بنا به سنت، مفهومی است حاصل از قطبی شدن جنسیتی. تقابل فضای عمومی و خصوصی اغلب در شرایطی دیده می‎شود که زنان به قلمرو خانه محدود می‎شوند و مردان در عرصه‎های سیاسی و اجتماعی سلطه دارند. به مرور زمان بودن در حریم شخصی نه فقط به عاملی برای محرومیت زنان، بلکه به فاکتوری موثر در طرد بخشی از انسانیت و برابری فردی مانند فعالیت‎های اجتماعی و سیاسی تبدیل‎شد. نقش پررنگ معماری در این بستر موجب بررسی دوباره‎ی تاریخ معماری و تلاش برای استفاده از پتانسیل های آن شده‎است. موضوع جنسیت در معماری طی سال‎های اخیر تغییرات اندکی کرده‎است. در ابتدا برای فمینیست‎ها مهم بود که ساختارهای پنهان قدرت و سیستم‎های ارزشی نهفته در طراحی‎های به ظاهر خنثی، عملکردی یا عقلانی متداول افشا شود. بسیاری از آن‎ها این ایده را رد می‎کردند که فضای معمارانه رسانه‎ای شفاف است و دانش تخصصی طراحی پدیده‎ای عینی است که تنها وظیفه‎ی آن حل مسائل عملکردی است. مهم این بود که تقابل‎های دوگانه‎ی بی‎شماری مانند خانه/کار، خصوصی/عمومی، عقلانی/غیر عقلانی و غیره کشف شوند. تقابل‎هایی که بسته به مفاهیم، در واقع دوقطبی های زنانه مردانه‎ای بودند که خوانش‎های زنانه در آن ارزش کمتری داشت. این بحث پیش از موقع نشان داد که جهان مادی در واقع فقط ساختاری‎است که منطقه بندی سلسله‎مراتبی و جنسیتی‎ای دارد که زیر سلطه‎ی مردان نخبه‎ی سفیدپوست است و پر از دام‎های تبعیض آمیز برای غیرخواص است. حال با علم به این مسئله می‎شود در ساختارهایی تردید کرد که پیش از این طبیعی یا بدیهی فرض می‎شد. مثل انزوای زنان در خانه‎های حومه‎ی شهر یا وضعیت نامطلوب مالی آن‎ها. با اینکه تا مدت ها رسیدگی به خانواده و خانه‎داری از عوامل ایجاد نابرابری جنسیتی دانسته می‎شد، مدت زیادی طول کشید تا ساختارهای معمارانه‎ای که این ساختار اجتماعی را بازتولید می‎کردند، درک شوند. با رواج مباحث فمینیستی در دهه های 1970 و 1980 میلادی، امکان صحبت درباره‎ی این موضوع ایجاد‎شد که چگونه برخی از برنامه‎ها و طرح‎های مدرنیستی به عمد سعی دارند هم نقش های کلیشه‎ای را در چیدمان‎های فضایی شهرها نشان دهند، و هم تفاوت تجربه‎ی زنان و مردان را از حضور در این شرایط فضایی و نحوه ی تاثیرگذاری این فضاها بر الگوهای رفتاری افراد.

پژوهش‎های جدید این چشم‎انداز را گشوده‎اند و به موضوعات گسترده‎ای همچون روابط مختلف میان بدن و فضا، هویت‎های جنسی، هویت‎های اجتماعی در ارتباط با جنسیت، نژاد و طبقه‎ی اجتماعی اشاره کرده‎اند. رویکردهای این چنین متفاوت، این عادت سنتی را به چالش کشیده‎اند که همه چیز را به شکل تقابل‎های دوتایی دسته‎بندی کنیم. به همین دلیل است که این دوگانگی‎ها و رویکردهای فمینیستی سنتی در پرداختن به چیستی معماری و جنسیت فراتر می‎روند. در نهایت نیز مساله این است که در مورد نظریه‎های موجود درباره ی فضا بازاندیشی کنیم و از این دوگانه‎های مرد در برابر زن، درون در برابر بیرون، یا خوب در برابر بد فراتر برویم. پاسخ مناسب برای این چهارچوبِ جدید استفاده از "فضای سوم" است. در این سیاست فرهنگی جدید برای ایجاد تمایز، هدف اصلا این نیست که از تسلط فرد زیر دست، بر سلطه‎گر -در یک ساختار دو قطبی نگه‎داشته‎شده- دفاع شود. و نه حتی اینکه از میدان دادن به برخی ویژگی‎های سنت‎های مخالف حمایت‎شود. هدف در واقع تضعیف و در هم ریختن خود دوتایی است و اینکه از طریق ساختار شکنی و بازسازی نهاد، ساختار تقابل‎های دوگانه را کنار بگذاریم تا گشودگی اساسی و انعطاف‎پذیری‎های مطلوب بسته به شرایط جغرافیایی و فرهنگی هر محیط و با سرعتی منطقی ایجاد شود.